Zo doe je dat


Compositie

Elk fotografisch onderwerp kent clichés en vooroordelen, vooral compositie, terwijl juist die essentieel is voor de ‘leesbaarheid’ van elke foto. Hij geeft structuur, benadrukt het wezenlijke, dringt bijzaken terug, kortom, hij schept orde in de chaos en bepaalt de hiërarchie van de beeldelementen. Compositievariaties kunnen zelfs de betekenis veranderen. We zijn vrij werkende fotografen en compositie is geen doel op zich, maar een onmisbaar middel. Generaliseren is lastig, maar er bestaan geen recepten voor een goede compositie, noch normen waaraan een compositie moet voldoen. Dat kan verschillen per onderwerp, situatie en bedoeling, en er zijn meestal alternatieven, óók goed. Een te grote nadruk op compositie gaat voorbij aan inhoud en betekenis.

Overasseltse en Hatertse Vennen. De nevelige ochtendsfeer was er, de compositie was lastiger. Een wat donkerder accentje rechts bracht de gewenste balans.

Zo doe je dat


Compositie

Elk fotografisch onderwerp kent clichés en vooroordelen, vooral compositie, terwijl juist die essentieel is voor de ‘leesbaarheid’ van elke foto. Hij geeft structuur, benadrukt het wezenlijke, dringt bijzaken terug, kortom, hij schept orde in de chaos en bepaalt de hiërarchie van de beeldelementen. Compositievariaties kunnen zelfs de betekenis veranderen. We zijn vrij werkende fotografen en compositie is geen doel op zich, maar een onmisbaar middel. Generaliseren is lastig, maar er bestaan geen recepten voor een goede compositie, noch normen waaraan een compositie moet voldoen. Dat kan verschillen per onderwerp, situatie en bedoeling, en er zijn meestal alternatieven, óók goed. Een te grote nadruk op compositie gaat voorbij aan inhoud en betekenis.

Overasseltse en Hatertse Vennen. De nevelige ochtendsfeer was er, de compositie was lastiger. Een wat donkerder accentje rechts bracht de gewenste balans.

Overasseltse en Hatertse Vennen. Het licht en de sfeer waren de aanleiding, lang zoeken naar een stevig compositorisch houvast.

Herfst, het vierkant. Begonnen als rechthoek, maar het vierkant werkte veel beter, door beperking tot goed werkende diagonalen en lichtaccenten rond de kern waarom het begonnen was.

Falklands, even of oneven. ‘Nooit een even aantal objecten in beeld’ was zo’n belegen onzin-regel. Het scherpteverschil legt hier de nadruk, en met één ezels-pinguïn minder (en welke dan?) wordt de foto zeker niet beter.

Ooit heerste de ‘gulden snede’, het uit de Oudheid bekende concept van ideale verhoudingen tussen de diverse beeldelementen. Naar verluidt ooit afgeleid van verhoudingen in de natuur en het menselijk lichaam. Ze zijn, althans wat het menselijk lichaam betreft, nu anders t.o.v. wat ze 2500 jaar geleden rond de Middellandse Zee waren. De noorderling van nu is langer en dikker (t/m obees). Die verhoudingen (het beeld opgedeeld met 2x2 lijnen in 9 ongelijke rechthoeken) bedragen 3:5 en 5:8, dat scheelt slechts decimalen achter de komma. Als die verhoudingen telkens terugkomen, wordt de compositie voorspelbaar, misschien geforceerd en wat saai. De gulden snede was gericht op rust, schoonheid en harmonie. Nu praten we gelukkig vaker over dynamiek, impact, inhoud en betekenis, over welk verhaal de foto vertelt en of hij de fantasie prikkelt.

Australië, The Olgas (Katatjuta) NP, Walpa Gorge. Hier maakte ik wel zes varianten tot ik het typerende van deze kloof zonder al te veel onrust had gekaderd. Bovenaan zou meer van hetzelfde verschijnen, onderaan storend-grillige rotsvormen.

Andere oude ‘regels’ zijn nu beslist oubollig: de van links invoerende lijn, geen even aantal objecten opnemen, symmetrie = ‘klapfoto’ dus automatisch fout, enz. Sommige ‘regels’ berusten op een misverstand, vooroordelen, of ze bestaan überhaupt niet. Compositie is niet eenvoudig aan regels te binden, tenzij heel algemene. B.v. een lijnvoering die de blik logisch door het beeld leidt (dan kan een ‘invoerende lijn’ helpen), meer ruimte in de blik- of bewegingsrichting, enz. Maar iets dat ‘schuurt’ kan juist intrigerend werken.

Naarden. Meteen de potentie gezien, maar lang gewacht tot die ene dame voorbij kwam, noodzakelijk voor het verlevendigen van de situatie. Bij geen van deze afbeeldingen, vooraf noch bij de nabewerking, aan ‘regeltjes’ gedacht.

Recenter, wat heet, je leest het overal, kwam de dubieuze versimpeling van de gulden snede als ‘regel van derden’. Het beeld opdelen in 9 identieke rechthoeken, wat verhoudingen van 1:2 en 2:3 oplevert. Het ‘hulpje’ in Lightroom projecteert die indeling zelfs over elke foto, o.a. zodra je het kader bewerkt. Met het belangrijkste object op een snijpunt van de lijnen (de ‘sterke punten’) zou je compositie automatisch goed zitten. Als er iets ongefundeerd en saai is ….

Australië. Ayers Rock (Uluru), heeft honderden erosievormen die een veelvoud aan vreemde combinaties kunnen opleveren.

De gulden snede ontstond door analyse achteraf van kunstwerken als schilderijen en sculpturen, waarin hij de ‘grootste gemene deler’ was. Dat geldt niet voor de ‘regel van derden’, die komt niet uit enige artistieke analyse voort, en is gewoon mathematisch beredeneerd.

Groenland, Scoresby Sund. IJsberg en weerspiegeling samen leiden tot een ‘klapfoto’, decennialang ‘verboden’. Ik koos voor het monumentale totaal boven één van beide.

Componeren gaat eigenlijk heel anders. Ga niet uit van een rechthoek, vierkant of sterke punten, niet van ‘regeltjes’, maar van het onderwerp zelf. Dat, de inhoud en jouw ideeën dienen de compositie te bepalen. Bouw je compositie op rondom het onderwerp. Kies waar het onderwerp om vraagt, geen angst voor het vierkant. Dat een vierkant ‘saai’ zou zijn is zo’n misverstand. Bouw vrijelijk je eigen composities op, néém je artistieke vrijheid. Maak ook enkele varianten (kost digitaal niets extra), het kan lastig zijn ter plekke meteen te beslissen wat de ideale compositie is, wat ‘werkt’ en wat niet, minder of anders. Licht-donker, kleurcontrast en sfeer spelen mee, naast de objecten.

Dresden, Neumarkt. Concertpubkiek op een stadsplein vanuit de Frauenkirche. Er was maar één uitsnede goed om meer onrust te vermijden, verandering van standpunt uitgesloten.

De compositie is goed als je intuïtie zegt dat hij goed zit, na afweging van alternatieven. Als je zelf overtuigd bent dat er niets te veel of te weinig op staat, je onderwerp voldoende ruimte heeft, irrelevante of storende elementen ontbreken of onopvallend zijn gemaakt, ‘zichtlijnen’ logisch verlopen, enz., dan is afwijking van ‘regeltjes’ juist positief. Veel van die zaken heb je zelf in de hand door de keuze van je standpunt en kader, vaak heb je alle tijd. Soms juist niet, b.v. bij de reportage en straatfotografie met kans op veel ‘onrust’ rondom je onderwerp. Waarom zou in een landschap de horizon op een-derde moeten staan? Dat hangt helemaal af van de voorgrond en of de lucht ook iets interessants biedt. Een streepje lucht kan voldoende zijn om ruimte en diepte te suggereren. En een imposante lucht boven een dynamisch landschap kan te veel zijn, ze gaan concurreren.

Sächsische Schweiz, Bastei. Selfie-maakster, onopgemerkt ’vanuit de heup’ geschoten, ruim gekaderd, omdat je bij de opname nauwelijks controle hebt over de uitsnede en geen tweede kans krijgt. Dus flink gecropt.

Je kunt over compositie een avondvullend betoog houden, de Fotobond bood dat eens aan. Op een methode om je in compositie te oefenen kom ik in een volgend artikel terug. Na een tijdje oefenen gaat de compositie voortaan vanzelf goed, onbewust, ook bij herinneringsfoto’s waarin je niet al je artisticiteit wilt inzetten.

Amsterdam. Lichtobject bij het Light Festival ’18. Een goede uitsnede is zoveel meer dan het document van de hele lichtsculptuur.

Wees gerust eigenzinnig, desnoods eigenwijs. Verwacht dan wel kritiek, maar laat die motiveren, ontmasker vooroordelen en regelzucht. Gebruik van eventuele kritiek – die kan soms terecht zijn – wat je denkt te kunnen gebruiken, maar volg je eigen artistieke gevoel. Je moet zelf overtuigd zijn dat het goed zit, het is jouw foto, jouw verhaal, jouw handschrift!

Wim Broekman