Willem Melching

Willem weet van wanten


Persoonlijkheid

Veel mensen denken dat een goed gelukt portret de persoonlijkheid van de afgebeelde persoon weergeeft. Dat lees je altijd in fotoboeken of op websites met fotografie-tips. Dan hebben ze het altijd over de ‘echte vorm’, het ‘karakter’ of zelfs de ‘persoonlijkheid’ van het model. Deze meningen hebben hun wortels in de schilderkunst. Een goede gelijkenis is niet voldoende, het schilderij moet ook iets ‘diepers’ uitdrukken. In het geval van een portret zijn dat de zielenroerselen van het model.

Zo hoor je in een museum bij portretten van bijvoorbeeld Rembrandt of Vermeer vaak de opmerking dat de persoonlijkheid zo sterk is afgebeeld. Dat je als het ware iemand beter leert kennen. Maar dat roept vragen op. Want hoe weten kunstliefhebbers anno 2020 nu wat het karakter was van de afgebeelde persoon? Wanneer heeft iemand voor het laatst een goed gesprek gevoerd met Hendrickje Stoffels of het Meisje met de Parel? Toch menen wij te weten hoe zij in het leven staan op basis van hun portret. Bij foto’s is het al niet veel anders. Het portret van Eddy Merckx door Stefan Vanfleteren beeldt typisch de persoonlijkheid van een winnaar uit. En Rineke Dijkstra laat ons kwetsbare en onzekere pubers aan het strand zien. Het lijkt alsof de fotograaf de ‘persoonlijkheid’ zichtbaar heeft weten te maken. Maar volgens mij is dat allemaal onzin. Allereerst is het al de vraag of zoiets als een ‘persoonlijkheid’ echt bestaat. Zijn mensen werkelijk zo eenduidig en onveranderlijk? In de tweede plaats zien wij niet de persoonlijkheid. Wat wij wèl zien zijn onze eigen verwachtingen en vooroordelen over de persoon op de foto. Een portret is daarom geen afbeelding, maar eerder een projectiescherm. Geen persoonlijkheid maar een type. Denk maar aan het portret van Diane Arbus van de Angry boy with toy grenade. Een boos jongetje, het is duidelijk een massamoordenaar in de dop. Maar op de contactafdrukken zien we óók een goedlachse en vrolijke kleuter. En Rineke Dijkstra liet haar pubers gewoon uren in de kou staan. Manipulatie en selectie door de fotograaf bepalen het beeld. Op deze foto – genomen in een Portugees dorpje – zien we een jongen die van alle moderne gemakken is voorzien en van pure lamlendigheid kijkt hij ons een beetje glazig aan. Maar is het wel een verwend en lui ventje? Misschien is hij net terug van een vermoeiende schaaksimultaanwedstrijd of een zangconcours? Dat weten we niet.

Kortom: onze perceptie van een portret zegt meer over onze eigen persoonlijkheid dan over die van de geportretteerde.

Willem Melching